هنر مصرف صحيح

اصلاح الگوي مصرف از ديدگاه قرآن و نهج البلاغه-3

نويسنده: سيد جعفر فاطمي نوش آبادي | دوشنبه 10 اسفند 1388 ساعت 2:11 AM |

نکته3- از نکات برجسته مورد بحث میتوان به رعایت اعتدال در انفاق و بخشش اشاره نمود .

قرآن کریم میفرماید «لَا تُُسرِفُوااِنَّهُ لَایُحِبُّ المُسرِفِین» ⁽¹⁰⁾

اسراف به معنای تجاوز واعتدال است ،واین جمله میتواند با اشاره به عدم اسراف در خوردن و عدم اسراف در بخشش اشاره باشد ، زیرا بعضی از اشخاص به قدری دست ودل بازند که هرچه دارند به این و آن می دهند و خود و فرزندانشان برای اندک چیزی معطل می مانند .

لذا قبلا آیه ای را بیان کردیم که اشاره به مواهبی چون خوردنیها و آشامیدنیها ی پاک و پاکیزه، دارد و میگوید از آنها بخورید و بنوشید : « کُلُو اواشربُوا ولَا تُسرِفُوا» ⁽¹⁾ و لی اسراف نکنید.

اما چون طبع زیاده طلبی انسان ،ممکن است از این دو دستور سوء استفاده کند وبجای استفاده عاقلانه واعتدال آمیز از پوشش وتغذیه صحیح ، راه تجمل پرستی واسراف وتبذیر را پیش گیرد بلافاصله اضافه می کند ولی اسراف نکنید که خدا مسرفان را دوست نمی دارد «لَا تُُسرِفُوااِنَّهُ لَایُحِبُّ المُسرِفِین» ⁽¹⁰⁾

کلمه اسراف کلمه بسیار جامعی است که هرگونه زیاده روی در کمیّت وکیفیّت وبیهوده گرایی واتلاف ومانند آن را شامل می شود ،واین روش قرآن است که به هنگام تشویق به استفاده کردن از مواهب آفرینش ، فورا جلوی سو ءاستفاده را گرفته وبه اعتدال توصیه میکند .

در قرآن اشاره دارد که حق ذی القربی ونزدیکان ومستمندانی که در راه مانده اند را به آنها بده ولی هرگز دست به تبذیر نزنید.{و ءاتِ ذَالقُربی حَقَه ُ والمسکینَ وابنِ السَبِیلَ ولا تُبذّرُ تَبذِیراً واِنَّ المُبذّیرین َکانوا اخوانَالشیاطین 11)

تبذیر چیست ؟

تبذیر : آنست که مال را در غیر موردش مصرف کنیم هر چند کم باشد و اگر در موردش مصرف شود تبذیر نیست هر چند زیاد باشد .

ازامام صادق (علیه السلام ) نقل شده است ⁽¹²⁾در ذیل این آیه که میفرمایند «مَن اَنفَقَ شیئاًفِی عَیرِ طَاعةِ الله فَهُوَمُبذّرٌوَ مَن اَنفَقَ فِی سَبِیلِ الله فَهُوَ مُقتَصِد » کسی که در غیر راه اطاعت و فرمانی خدا مالی را انفاق کند ،تبذیر کننده است وکسی که در راه خدا انفاق کند میانه رو است .

همچنین در روایتی از معصوم نقل شده است که روزی فرمودند: برای حاضران رطب بیاورید ، بعضی رطب را می خوردند وهسته آن را به دور می افکندند ایشان فرمودند : این کار را نکنید که این تبذیر است وخدا فسادرا دوست نمی دارد .دقت در مسئله اسراف وتبذیر تا آن حدّ است که درحدیثی می خوانیم پیامبر (صلی الله علیه واله) از راهی عبور میکرد ،یکی از یارانش بنام سعد مشغول وضو ءگرفتن بود و آب زیاد می ریخت فرمودند:
چرا اسراف می کنی ای سعد؟ عرض کرد : آیا در آب وضو ء نیز اسراف است ؟ فرمودند :« نِعَم وَاِن کُنتَ عَلی نَهرٍ جارٍ:» آری هر چند در کنار نهر جاری باشی (وآب درحال جریان باشد) ^{(13 )}

این سلسله آیات وارده مثل نهی از تبذیر یا مدارای با سائل و مستمند ونهی از بخل و اسراف همه بصورت خطاب به پیامبر ^(ص)ذکر شده در حالی که می دانیم این احکام جنبه اختصاصی ندارد و مفهوم آن کاملا عام است

لذا با توجه به این مطلب لازم است که نهی از تبذیر بعد از دستور به ادای حق خویشاوندان ومستمندان وابن السبیل اشاره به این است ، که مبادا تحت تاثیر عواطف خویشا وندی وبا عاطفه نوع دوستی در مقابل مسکین وابن السبیل قرار بگیر ید وبیش از حدّ استحقا قشان به آنها انفاق کنید وراه اسراف را برگزینید که اسراف و تبذیر در هم نکوهیده است .

در شان نزول آیه« وَلَا تبسُطُها کُلَ الَبسطِ فَتَصعُدُ مَلُو مَاً مَحسُوراً » دو روایت می خوانیم پیامبر ^(ص) درخانه بود سئوال کنند ه ای بر در خانه آمد چون چیزی برای بخشش در خانه نبود او تقاضای پیراهن کرد پیامبر ^(ص) پیراهن خود را به او دادند وهمین امر سبب شد که نتوانند آن روز جهت نماز به مسجد بروند .

این پیش آمد زبان کفار را باز کرد وگفتند : محمد ^(ص)خواب ماند یا مشغول لهو وسرگرمی است و نمازش را بدست فراموشی سپرده است ، و لذا این کار هم ملامت وشماتت دشمن و انقطاع ازدوست را دربرداشت ، لذا آیه فوق نازل شد که این کار تکرار نشود . بعضی نیز نقل کرده اند که گاهی پیامبر ^(ص) آنچه دربیت المال داشت به نیازمندان می داد وبه گونه ای که اگر بعداً نیازمندی به سراغ ایشان می آمد چیزی در بساط نداشتند وشرمنده می شدند ، چه بسا شخص نیاز مند ، گاهی زبان به ملامت می گوشود وخاطر پیامبر^{(ص )} را آزرده می ساخت لذا دستور داده شد که نه همه آنچه را در بیت المال دارید انفاق کنید ونه همه را نگه دارید تا این گونه مشکلات بوجود نیاید.

اولین جا این سئوال مطرح می شود که اصلا چرا بعضی از مردم محروم ونیازمند ومسکین هستند که لازم باشد ما به آنها انفاق کنیم آیا بهتر نبود خداوند خودش به آنها هر چه لازم بود می داد تا نیازی نداشته باشند که ما به آنها انفاق کنیم ./؟؟؟؟

آخرین آیه ای مورد بحث گویا اشاره به پاسخ همین سئوال دارد که خداوند روزیش را بر هر کس بخواهد گشاده می دارد وبر هرکس بخواهد تنگ چونکه اونسبت به حال بندگانش آگاه وبینا است «اِنَّ رَبَکَ یَبسُطُ الرِزقَ لِمَن یَشا ء وَیَقدِرُ اَنّه کَانَ بِعِبادِه خَبِیراً بَصیِراً» یعنی همانا خدای تو هرکه را خواهد روزیش می دهد وهرکه را خواهد تنگ روزی گرداند، که او نسبت به صلاح کار بندگانش کاملا آگاه وبصیر است .

این آیه آزمون برای شما است و گر نه برای او همه چیز ممکن است او می خواهد به این وسیله شما را تر بیت کند وروح سخاوت وفداکاری واز خود گذشتگی را به اتمام برد .

خلاصه اگر تمام مردم کاملا بی نیاز شوند راه طغیان وسر کشی را پیش میگیرند و صلاح آنها این است که در حدّمعیّنی از روزی باشند ،حدی که نه موجب فقر گردد نه طغیان.

بعضی از مفسران در پیوند این آیه با آیات قبل احتمال دیگری را پذیرفته اند.وآن اینکه آیه اخیر در حکم دلیل برای نهی از افراط و تفریط در انفاق است یعنی می گوید حتی خداوند با آن قدرت وتوانایی که دارد در بخشش ارزاق حدّ اعتدال را رعایت می کند نه آنچنان می بخشد که به فساد کشیده شوند ، ونه آنچنان تنگ میگیرد که به زحمت بیفتند ،همه اینها برای رعایت مصلحت بندگان است .

امام صادق^(ع) دراین خصوص میفرمایند⁽¹³⁾

« هرکس که در زندگی خود میانه رو باشد من ضمانت می کنم اورا که هرگز تهی دست نشود .»

«انسان مومن اسراف وزیاده روی نمی کند بلکه میانه روی را پیشه خود می سازد .»

همچنین امام علی ^(ع) سفارش به میانه روی میکنند چنا نچه در نهج البلاغه آمد ه است ⁽¹⁴⁾

امام علی ^(ع) شخصی بنام سعد را مامور جمع آوری بیت المال ومالیات کردندو او را نزد زیاد بن ابیه به بصره فرستادند ،زیاد: به جای پرداخت به اختلاف ونزاع متوسّل شد ،سعد : شکایتی به امام تسلیم داشت لذا امیر امومنین (علیه السلام ) این نامه را نوشتند : ای زیاد از اسراف بپر هیز ، ومیانه روی را برگزین، از امروز به فکر فردا باش، واز اموال دنیا به اندازه کفاف خویش نگهدار ،وزیادی را برای روز نیاز مندیت در آخرت پیش فرست .

آیا امید داری خداوند پاداش فروتنان را به تو بدهد در حالی که از متکبّران باشی ؟وآیا طمع داری ثواب انفاق کنند گان را در یابی در حالی که در ناز ونعمت قرار داری ؟ وتهی دستان وبیوه زنان را از آن نعمت ها محروم
می کنی ؟

همانا انسان ،به آنچه پیش فرستاده ونزد خدا ذخیره ساخته ،پاداش داده خواهد شد.

به هر حال روش قرآن و اسلام در این مورد روش موزون ومعتدلی است که نه جمود دارد ونه تمایلات زیبا پسندی وروح انسان را درهم می کوبد ونه بر اعمال مسرفان وتجملّ پرستان وشکم خواران صحّه میگذارد ،مخصوصا در جوامعی که افراد محروم وبینوا وجود داشته باشند ، وحتی از زینتهای معتدل نیز نهی می کند ،لذا
می بینیم در بعض از روایات هنگامی که از بعضی امامان سئوال می کردند چرا لباس فاخر پوشیده اید در حالی که جدّ شما علی (علیه السلام) چنین لباسی در تن نمی کرد ،در پاسخ می فرمودند مردم آن زمان در شدت و فشار بودند ومی بایست چنین شود ، امّا مردم زمان ما زندگی مرفه تری دارند ودر چنین شرایطی استفاده از زینتها مانعی ندارد .

درجای دیگر: قرآن ،یکی از صفات عبادُ الرحمن را اعتدال بیان نموده ودوری از هرگونه افراط وتفریط در کارها مخصوصا در مسئله انفاق را مورد توجه قرار داده و می فرماید = آنها کسانی هستند که به هنگام انفاق نه اسراف می کنند ونه سخت گیری بلکه در میان این دو حدّ اعتدال را رعایت می کنند (4).

بنابر این سزاوار است که تمام مسلمین وبندگا ن خداوند به این اخلاق الهی تمسک بجویند وطریق اعتدال را در تمام امور در پیش گیرند واز افراط وتفریط بپرهیزند درجای دیگر مولی امیر مومنان ^(ع) می فرمایند : بخشنده باش امّا زیاده روی نکن ، درزندگی حسابگر باش امّا سختگیر مباش⁽²⁵⁾

ادامه دارد

(0) نظرات

اصلاح الگوي مصرف از ديدگاه قرآن و نهج البلاغه-2

نويسنده: سيد جعفر فاطمي نوش آبادي | دوشنبه 10 اسفند 1388 ساعت 2:10 AM |

نکته 2- توجه به رابطه اسراف و فساد در ارض :

می دانیم اسراف همان تجاوز از حدّ قانون آفرینش وقانون تشریع است این نیز روشن است که در یک نظام صحیح هر گونه تجاوز از حدّ موجب فساد واز هم گسیختگی می شود وبه تعبیر دیگر سرچشمه فساد اسراف است ،ونتیجه اسراف فساد . البتّه باید توجّه داشت که اسراف معانی گسترده ای داردکه از آن جمله میتوان به موارد ذیل اشاره نمود .

الف : گاه در مسائل ساده ای مانند خوردن وآشامیدن است { :« کُلُوا واشربُوا ولَا تُسرِفُوا »⁽¹⁾بخورید وبیا شامید ولی اسراف نکنید.

ب:گاه در انتقام گیری وقصاص بیش از حدّاست : فَقَدجَعلنالِولِّیّه سُلطاناً فلایُسرفه فی القَتل انّهُ کان منصوُراً ⁽³⁾

ت:وگاه در انفاق و بذل وبخشش بیش از اندازه می باشد. (َوَاللَذینَ اِذا اَنفَقوا لم یُسرِفُوا ولَم یَفتَروا وَکانَ بَینَ ذالِکَ ِقواماً .) ⁽⁴⁾.

ث:وگاه در داوری کردن وقضاوت نمودنی که منجر به کذب ودروغ می شود : اِنّ الله لا یَهدیِ مَن هُوَمُسرِفٌ کَذّابٌ ⁽⁵⁾

ح: وگاه در اعتقاداتی است که منتهی به شک وتردید می شود: کذالِک یُضِلُ اللهُ مَن هوَمُسرفٌ مُرتابٌ ⁽⁶⁾

خ: وگاه به معنای برتری جویی واستکبار آمده که فرمودند «اِنَّهُ کانَ عَالیاً مِنَ المُسرِفِینَ » او برتری جوی و
مسرف بود⁽⁷⁾ .

د: وبالاخره به معنای هر گونه گناه می آید چنانکه در قرآن می خوانیم :« قُل یَا عِبادِیَ الَذینَ اَسرَفُوا عَلی اَنفُسِهِم لا تَقنَطُوا مِن رَحمتِ الله اِنَّ اللَهَ یَغفِر الذُنُوبَ جَمیعاً» ⁽⁸⁾ : بگو ای بندگان من که بر خود اسراف کردید از رحمت خدا مایوس نشوید که خداوند همه گنا هان را می بخشد .

با توجّه به آنچه گفتیم رابطه اسراف وفساد بخوبی آشکار می شود ، به گفته علامه طباطبایی در المیزان عالم هستی یکپارچه نظم است وحتی با تضّاد ی که احیانا در میان اجزای آن دیده میشود، تا لیف و هماهنگی فراوانی دارد لذا این نظام بسوی اهداف صالحی در جریان است، وبرای هریک از اجزای خود خط سیری را تعیین می کند .

حال اگر یکی از این اجزاء از مدار خود خارج شود و راه فساد را پیش گیرد میان آن وسایر اجزای این جهان درگیری ایجاد میشود اگر توانستید این جزء نا منظّم اسرا فکار را به مدار اصلی اش باز گردانید چه بهتر والاّ نابودش می کنند تا نظام به خط سیر خود ادامه دهد.

انسان که یکی از اجزای عالم هستی است از این قانون عمومی مستثنی نیست اگر بر اساس فطرت، بر مدار خود حرکت کند وهماهنگ نظام هستی باشد به هدف سعادت بخش که برای او مقدر شده است می رسد ، اما اگر از حدّخود تجاوز کند وقدم در جایگاه «فساد در ارض »بگذارد نخست خداوند اورا گوشمالی داده وبا حوادث سخت ودرد ناک به اوهشدار می دهد چنانکه در قرآن آمده است «ظَهَر الفَسادَ فِی البَرّوَالبَحرِبِما کَسَبَت اَیدِی النّاسَ لَیُذیِقَهُم بَعضَ اَلذّینَ عَملوا لَعَلَّهُم یَرجِعُون » ⁽⁹⁾ فساد بر صفحه دریا وصحرا براثر اعمال مردم آشکارشده است لذا (خداوند )نتیجه سو ء رفتار واعمال مردم را به آنها بچشاند تا شاید باز گردند.

اما اگر این هم موثر نیفتاد وفساد در اعماق جان او ریشه دوانید خداوندبا عذاب «استیصال » صفحه زمین را از لوث وجود چنین کسانی پاکسازی می کند.

از این جا روشن می شود چرا خداوند درآیات فوق اسراف را با فساد در ارض وعدم اصلاح هماهنگ ذکر
کرده است.

(0) نظرات

اصلاح الگوي مصرف از ديدگاه قرآن و نهج البلاغه-1

نويسنده: سيد جعفر فاطمي نوش آبادي | دوشنبه 10 اسفند 1388 ساعت 1:48 AM |

درابتدای سال 88 توسط رهبر فرزانه انقلاب اسلامی ایران امسال را بنام سال اصلاح الگوی مصرف
نام گزاری کردند ، تا آنچه تاکنون مسئولین ومردم جهت رعایت این مهم گفته اند را نهادینه وعملیاتی کنند ،اگرچه رهبر انقلاب بحث اصلاح الگوی مصرف را در چندین مورد از صحبتها وخطابه های سالهای قبل بیان فرموده اند ولی در جامعه امروزی که چشم وهم چشمی برای مصارف زندگی شخصی واداری زیاد شده وباعث عدم رعایت یگ الگو ی اسلامی در جامعه شده است، می طلبدکه یک همّت عمومی دراین راه برداشته شود، واهمیّت موضوع اینجا ست که مردم را ه افراط را می روند وبه بهانه های مختلف به تجمل پرستی رو می آورند و
به همین دلیل قرآن مجید بلا فاصله بعد از ذکر این حکم اسلامی از اسراف وزیاده روی وتجاوز از حد ،مسلمانان را از اسراف بر حذر می دارد و بیش از 20 مورد در قرآن مجید به مسئله اسراف اشاره شده واز آن نکوهش گردیده است . لذا برای رسیدن به یگ الگوی مصرف واقعی باید به نکاتی قابل توجه عنایت
داشته باشیم:

نکته 1- رعايت الگوي مصرف يعني رعايت دستورات مهمّ بهداشتی:

لذا در قرآن این جمله آمده است که « کُلُوا واشربُوا ولَا تُسرِفُوا» ⁽¹⁾ بخورید وبیا شامید ولی اسراف نکنید :اگرچه این جمله که در آیه فوق آمده ، بسیار ساده به نظر می رسد امّا امروز ثابت شده که یکی از مهمترین دستورات بهداشتی همین است ، زیرا با تحقیقات دانشمندان به این نتیجه رسیده اند که سرچشمهء بسیاری از بیماریها غذاهای اضافی است که به خوبی جذب نشده ومخل سلامتی میگردد ، و هم بار سنگینی است برای قلب وسایر دستگاههای بدن ،وهم منبع آماده ای است برای انواع عفونتها وبیماریها ،لذا برای درمان بسیاری از بیماریها ، نخستین گام همین است که این موارد مزاحم که درحقیقت زباله های تن انسان هستند سوخته شوند وپاکسازی جسم عملی گردد . عامل اصلی تشکیل این موادّ مزاحم ، اسراف وزیاده روی در تغذیه وبه اصطلاح «پُرخوری» است ، وراهی برای جلوگیری از آن جز ء رعایت اعتدال در غذا نیست مخصوصاًَدر عصر وزمان ما که بیماریهای گونا گونی مانند بیماری قند – چربی خون تصلّب شرائین – نارسائیهای کبدی و انواع سکته ها – فراوان شده است .

افراط در تغذیه با توجه به عدم تحرک جسمانی کافی ، یکی از عوامل اصلی محسوب می شود وبرای از بین بردن اینگونه بیماریها راهی جز حرکت کافی ومیانه روی در تغذیه نیست ، مفسر بزرگ قرآن مرحوم «طبرسی»
در مجمع البیان مطلب جالبی نقل میکنند که «هارون الرشید» طبیبی مسحیی داشت که مهارت او در طبّ معروف بود روزی این طبیب به یکی از دانشمندان اسلامی گفت : من در کتاب آسمانی شما چیزی از طبّ نمی یابم ، در حالی که دانش مفید بر دو گونه است : علم ادیان و علم ابدان او در پاسخش چنین گفت : خدا وند همه دستورات طبّی را در نصف آیه از کتاب خویش آورده است :« کُلُوا واشربُوا ولَا تُسرِفُوا »⁽¹⁾ بخورید وبیا شامید و لی اسراف نکنیدوهمچنین پیامبر (صلی الله علیه واله) ما نیز طبّ را در این دستور خویش خلاصه کرده است که فرمودند {«الَمِعدَ ة بَیتُ الَادواءوَالحِمیَة رَاسُ کُلِ دَواء وَاَعطِ کُلِ َبَدن ما عَودَّته» :یعنی معده خانه ای همه بیماریها ست وامساک سرآمد همه ای داروها ست وآنچه بدنت را عادت به آن داده ای از او دریغ مدار}

آری این چنین اعمال مسرفان در نظرشان جلوه داده شده است «کَذالِک زُیِّن لِلمُسرِفِینَ ما کانُوا یَعمَلوُن» ⁽²⁾ یعنی اینکه :چه کسی اعمال اینگونه افراد را درنظرشان جلوه وزینت می دهد ؟

لذا زینت دهنده خداوند است اما از این طریق که این خاصیت رادر اعمال زشت وآلوده آفریده که هر قدر انسان به آنها بیشتر آلوده شود بیشتر خو میگیرد ونه تنها قبح وزشتی آنها تدریجا از میان می رود بلکه کم کم به صورت عملی شایسته در نظرشان مجسم می گردد . و امّا چرا درآیه فوق اینگونه افراد بعنوان «مسرف » (اسرافکار) معرفی شده اند به خاطر این است که چه اسرافی از این بالا تر که انسان مهمترین سرمایه وجود خود یعنی عمر وسلامتی وجوانی ونیروی خود را بیهوده در راه فساد وگناه وعصیان ویا درمسیر به دست آوردن متاع پر ارزش ونا پایدار این دنیا به هدر دهد. وحتی در برابر این سرمایه چیزی هم عاید او نشود ، آیا این کار اسراف نیست وچنین کسانی مسرف محسوب نمی شوند ؟

(0) نظرات

امام رضا(ع) و اصلاح الگوي مصرف

نويسنده: سيد جعفر فاطمي نوش آبادي | دوشنبه 10 اسفند 1388 ساعت 1:42 AM |

استاذنت الرضا (علیه السلام) فی النفقة علی العیال؟

فقال (علیه السلام): بین المکروهین .

فقلت: جعلت فداک لا والله ما اعرف المکروهین.

قال: فقال له:

یرحمک الله اما تعرف ان الله عز و جل کره الاسراف و کره الاقتار (1)

فقال (علیه السلام): والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواماً. (2)

از امام رضا علیه السلام درباره چگونگی تامین مخارج خانواده جویا شدم، فرمود: (مخارج خانواده) حد وسط است میان دو روش ناپسند. گفتم فدایت شوم: به خدا سوگند نمی‎دانم این دو روش چیست؟ فرمود: رحمت الهی بر تو باد، آیا نمی‎دانی که خداوند بزرگ اسراف (زیاده‎روی) و اقتار (سخت گیری) را ناخوشایند دارد و در قرآن فرموده است: «آنان که هرگاه چیزی ببخشند نه زیاده‎روی کننده و نه خست ورزند، و میانگین این دو حد را در حد قوامی (مایه پایداری و بقای زندگی) ببخشند.»

از دیدگاه امام رضا علیه السلام، پس از محدودیت‎های گذشته در مسائل مالی و کسب مال، تصرفات در اموال شخصی نیز محدود است، یعنی اموالی که طبق اصل مالکیت فردی، به شخص تعلق دارد و اختیار آنها در دست اوست و به ظاهر انگاشته می‎شود که او می‎تواند در آنها هر گونه که خواست تصرف کند، در واقع این چنین نیست، و تصرفات در اموال شخصی نیز محدود و مشروط است، و هر کس در مال خود نیز مجاز نیست هر گونه بخواهد تصرف کند، بلکه تصرف او باید در حد میانه و دور از اسراف باشد. هر گونه اسراف و مصرف زیاد در اموال شخصی و برای شخص مالک، ممنوع است. انفاق بالاترین و ارزشمندترین نوع تصرف در اموال شخصی است، و شخصی که مال خود را انفاق می‎کند، بهترین نوع تصرف را در آن انجام داده است، به ویژه که برای افراد خانواده خودش باشد، با این وصف، این تصرف نیز محدود و مشروط است. باید انفاق در حد متعادل و وسط (و حد قوامی) باشد، نه زیاده از مقدار لازم و نه کمتر از آن. چنان که در حدیث امام رضا علیه السلام بدان اشاره شد.

«اسراف» و «اقتار» ، دو حد نامتعادل و نامعقول و غیر قوامی و غیر مشروع مصرف است، حد مشروع و معقول، حد میانه و نظام قوامی قصد، اقتصاد و میانه‎روی است، چنان که در حدیث امام رضا علیه‎السلام بدان اشاره رفت. امام در کلامشان فرمودند: پرداخت مخارج خانواده، میان دو مرز قرار دارد: مرز اسراف و زیاده‎روی (و تجمل‎گرایی و پر مصرفی)، و مرز اقتار (تنگ‎گیری و کمتر از حد لازم خرج کردن) و ایجاد کمبود در زندگی.

با بررسی احادیث دیگری که از امام رضا علیه السلام در این زمینه رسیده است، به مرزهای دقیق‎تری از مفهوم اسراف دست می‎یابیم. در کوچک‎ترین چیزها، حتی آنها که در نظر مردم بی ارزش و دور ریختنی جلوه می‎کند، امام اسراف را روا نمی‎داند. لذا فرمودند:

«من الفساد قطع الدرهم و الدینار و طرح النوی (3) ؛ تکه تکه کردن درهم و دینار (یا هر پولی دیگر که آنها را از استفاده بیندازد)، و دور افکندن هسته خرما (که ممکن است بذر نخلی شود، یا به مصرف دیگری آید) از جمله کارهای فاسد و نادرست است.

در آشامیدنی‎ها و خوردنی‎ها نیز در نظر امام رعایت حد میانه لازم است، حد میانه مایه دوام و سلامت مزاج است، و زیاده‎روی و پرخوری بدن را می‎فرساید و عمر را کوتاه می‎کند، و موجب انواع بیماری‎ها می‎گردد. لذا ایشان در این زمینه می‎فرمایند:

«لو ان الناس قصدوا فی المطعم لاستقامت ابدانهم (4) ؛ اگر مردم حد میانه را در خوراک رعایت می‎کردند بدن‎هاشان پایدار (و سالم) می‎ماند.

حد میانه در خوردن، متناسب با رشد تن و روان آدمی است. در پوشیدن نیز، رعایت جانب حد میانه و دوری از تجمل‎گرایی و اسراف لازم شمرده شده است. (5)

پی‎نوشت‎ها:

1ـ سفینة البحار، ج 1، ص 615 / الحیاة، ج 4، ص 205 .

2ـ سوره مبارکه فرقان، آیه 67 .

3ـ مسند الامام الرضا (علیه السلام)، ج 2، ص 314 .

4ـ الحیاة، ج 4، ص 215 .

5ـ این گونه تعالیم در قرن‎ها پیش که موضوع بازیافت زباله و استفاده از زباله‎ها مطرح نبوده، اعجاز است.

منبع:

کتاب امام رضا علیه السلام؛ زندگی و اقتصاد ؛ محمد حکیمی

(0) نظرات

گزارش مركز پژوهش‌ها در مورد مصاديق اصلاح الگوي مصرف در قرآن و سنت

نويسنده: سيد جعفر فاطمي نوش آبادي | دوشنبه 10 اسفند 1388 ساعت 1:28 AM |

مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي با انتشار گزارشي مصاديق اصلاح الگوي مصرف را بر اساس قرآن كريم و سنت پيامبر عظيم‌الشان اسلام تشريح كرد.

به نقل از روابط عمومي مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي، گروه مطالعات بنيادين حكومتي اين مركز با بيان اين مطلب كه الگوي مصرف در جامعه با بررسي محتواي اسراف تعريف مي‌شود، افزود: شناخت عوامل اسراف از جمله بي‌ايماني، ‌خودنمايي، تقليد و امثال آنها ضرورت دارد؛ چرا كه دوري از اين عوامل جامعه را به سمت اصلاح الگوي مصرف سوق خواهد داد و بررسي آيات و روايات نيز نشان مي‌دهد كه در الگوي مصرف اسلام همواره به پرهيز از اسراف و رعايت اعتدال و ميانه‌روي توصيه شده است.

اين گزارش مي‌افزايد: پرهيز از اسراف موجب از بين رفتن نابرابري اجتماعي از طريق برقراري امنيت اقتصادي و ايجاد زمينه سرمايه‌گذاري در جامعه شده و استقلال اقتصادي و مالي را به دنبال خواهد داشت و انسان‌ها را از ارتكاب جرائم مالي و اقتصادي دور خواهد كرد.

بنابراين مبارزه با اسراف اولين گام در راه اصلاح الگوي مصرف است كه مي‌توان از طريق تقويت نيروي ايمان، پيروي از تعاليم قرآن و انبياء و بهره گيري از الگوي مصرف اسلامي به آن دست يافت.

دفتر مطالعات بنيادين مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي، سپس پيشنهادهايي را بدين شرح براي بهينه‌سازي الگوي مصرف در جامعه ارائه داد:

1 – اصلاح فرهنگ حاكم بر جامعه كه يكي از موثرترين عوامل اصلاح الگوي مصرف است، زيرا فرهنگ در فرايند تصميم‌گيري و اعمال و رفتار اقتصادي افراد جامعه نقش اساسي دارد.

2 – دادن اطلاع و آگاهي به مردم در مورد علت اصلاح الگوي مصرف و نتايج مفيد آن.

3 – آموزش راه‌هاي اصلاح الگوي مصرف و تشريح راه‌هاي عملي صرفه‌جويي و بهبود بهره‌وري در سه وزارتخانه آموزشي و رسانه ملي.

4 – توليد ابزارهاي ارزان و مناسب براي اصلاح الگوي مصرف از قبيل خودروهاي كم مصرف، لامپ هاي كم مصرف و غيره.

5 – اصلاح بهره‌وري در صنايع و معادن كه موجب مي‌شود مصرف از واردات به سمت توليد ارزان و با كيفيت داخلي متمايل شود.

6 –اصلاح بهره‌وري در بخش كشاورزي در زمينه روش‌هاي آبياري ، كاشت و برداشت.

7 – بهره‌وري نيروي انساني و استفاده مفيد از ساعات كاري از طريق فرهنگ سازي و افزايش وجدان كاري و نيز وجود قوانين و ضوابط خاص .

8 – آموزش فرهنگ صحيح مصرف كالا (آب ، برق ، گاز و... ) از طريق مدارس، رسانه‌ها، توليدكنندگان وزارت نيرو، شركت گاز و ... ايجاد انگيزه‌هاي مثبت براي مصرف صحيح و انگيزه‌هاي منفي در جهت حذف مصارف غيرضروري.

9 – جلوگيري از توليد كالاهاي غيرضروري و تجمل گرايانه و فرهنگ‌سازي در مصرف نكردن آنها.

10 – حاكميت نظام ارزشي مصرف بر اساس احكام و آموزه‌هاي ديني و سنت نبوي و علوي و تعميق باورهاي مردم به دستورات ديني و احكام شرع مقدس اسلام و سنت نبي اكرم (ص) و اهل بيت عصمت و طهارت (ع) .

11 – ارتقاي سطح آگاهي زنان و مردان در زمينه مصرف درست.